تغییر مبنای پرداخت معامله و راهکار های چین و ایران برای عبور از تحریم

تجارت بین‌الملل همواره با چالش‌های خاص خود همراه است، اما وقتی پای سیاست‌های تحریمی و فشارهای اقتصادی به میان می‌آید، قواعد بازی کاملاً تغییر می‌کند. در سال‌های اخیر، واردکنندگان ایرانی شاهد تحولات عظیمی در نحوه همکاری با شریک تجاری اصلی خود، یعنی چین، بوده‌اند. دیگر خبری از انتقال‌های آسان دلاری از طریق سیستم بانکی سنتی نیست و بازیگران میدان تجارت مجبور شده‌اند برای بقا، روش‌های خلاقانه و جدیدی را ابداع کنند. در ادامه قصد داریم به بررسی وضعیت فعلی تحریم‌ها و راهکار تغییر مبنای پرداخت معامله بپردازیم. همچنین بررسی می‌کنیم که سایر راهکار های چین برای عبور از تحریم های آمریکا برای تجارت با ایران چه بوده است، این تغییرات چگونه بر روند واردات کالا تأثیر گذاشته و واردکنندگان ایرانی باید در این وضعیت جدید چه استراتژی‌هایی را در نظر بگیرند.

تحولات نظام پرداخت بین ایران و چین

برای درک درست وضعیت فعلی، باید نگاهی به گذشته بیندازیم. تحریم‌های ایالات متحده آمریکا علیه ایران، که از سال 1979 آغاز شد و در سال 2018 پس از خروج آمریکا از برجام تشدید گردید، عملاً ایران را از سیستم بانکی جهانی و شبکه سوئیفت (SWIFT) و همچنین استفاده از دلار محروم کرد. این اتفاق هزینه‌های سنگینی را بر دوش تجار ایرانی گذاشت. هزینه انتقال پول در برخی موارد به دلیل واسطه‌گری‌های متعدد در کشورهایی مثل امارات و ترکیه تا 10 تا 20 درصد افزایش یافت و ریسک بلوکه شدن دارایی‌ها به یک کابوس تبدیل شد.

در سوی دیگر ماجرا، چین قرار دارد که از سال 2010 شریک تجاری شماره یک ایران بوده است. چین با سیاست کلی نگاه به شرق و تلاش برای بین‌المللی‌سازی ارز ملی خود (یوان)، پاسخی متفاوت به این فشارها نشان داد. توافق همکاری جامع 25 ساله که در سال2021 امضا شد (با ادعای سرمایه‌گذاری 400 میلیارد دلاری چین در ازای نفت ارزان)، پایه‌های این تغییر را ریخت. اگرچه پیشرفت این توافق تا سال 2026 به دلیل تحریم‌ها با کندی همراه بوده است، اما ساختار پرداخت‌ها بین دو کشور به طور کامل از دلار جدا شده و به سمت یوان و سیستم‌های جایگزین رفته است.

تغییر مبنای پرداخت معامله: خداحافظی با دلار و سلام به یوان

مهم‌ترین تغییر در تجارت ایران و چین، و راهکار عملی دو کشور برای عبور از تحریم ها تغییر ارز پایه معاملات از دلار به یوان چین (RMB) است. بیش از 90 درصد پرداخت‌های نفتی چین به ایران اکنون به یوان انجام می‌شود. این کار عمدتاً از طریق بانک‌های کوچک چینی صورت می‌گیرد. مزیت بزرگ این روش این است که دیگر نیازی به مواجهه با سیستم دلاری و سوئیفت نیست و تحریم‌ها بی‌اثر می‌شوند.

در کنار این موضوع، چین سیستم پرداخت فرامرزی خود به نام CIPS (Cross-Border Interbank Payment System) را راه‌اندازی کرده است. این سیستم که از سال 2015 فعالیت خود را آغاز کرده، قرار است جایگزینی برای سوئیفت در تراکنش‌های یوانی باشد. تا اوت 2025، این سیستم 176 مشارکت‌کننده مستقیم و بیش از 1552 مشارکت‌کننده غیرمستقیم در 166 کشور داشته است و حجم تراکنش‌های آن در سال 2024 به حدود 175 تریلیون یوان رسیده است که رشدی 43 درصدی را نشان می‌دهد.

اگرچه ایران هنوز عضو رسمی CIPS نیست، اما پیشنهادهایی برای عضویت یا ایجاد شعبه بانک‌های چینی در ایران مطرح شده است. در حال حاضر، واسطه‌ها از این سیستم استفاده می‌کنند و ایران پیشنهاد سوآپ ارزی ریال-یوان و ایجاد خانه تسویه مشترک را داده است. این تغییرات نشان می‌دهد که مبنای پرداخت معاملات به شدت در حال تغییر است.

راهکار های چین و ایران برای عبور از تحریم

حالا سوال اصلی این است که در عمل، این معاملات چگونه انجام می‌شوند؟ بازیگران تجاری و دولتی دو کشور از روش‌های خلاقانه‌ای برای دور زدن موانع استفاده می‌کنند. در ادامه مهم‌ترین این روش‌ها را بررسی می‌کنیم:

شبکه پنهان پرداخت نفت (نفت در برابر زیرساخت)

یکی از پیچیده‌ترین اما کارآمدترین روش‌ها، مدل نفت در برابر زیرساخت است که توسط دولت مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این مدل، فروشنده ایرانی نفت را به خریدار چینی می‌فروشد. خریدار چینی پول را به یک کانال مالی غیربانکی و مبهم واریز می‌کند. سپس این کانال، پول را به پیمانکاران چینی می‌دهد که در پروژه‌های عمرانی ایران (فرودگاه، پالایشگاه، راه‌آهن و …) مشغول به کار هستند و این پروژه‌ها توسط بیمه دولتی چین تضمین می‌شوند. این مدل دقیقاً شبیه به مکانیسم نفت در برابر وام عراق عمل می‌کند و ایران بدهی خارجی خود را با درآمد نفتی تضمین و تسویه می‌کند.

سیستم معاوضه کالا

یکی از روش‌های سنتی اما هنوز پرکاربرد، معاوضه کالا است. در این مدل، خودروهای چینی (مانند چری، دانگ‌فنگ، جک) به صورت کیت نیمه‌مونتاژ به ایران وارد می‌شوند، پس از مونتاژ در داخل کشور، فلزات ایرانی (مس، روی، آلومینیوم) به چین بازگردانده می‌شود. حجم این معاملات سالانه چند صد میلیون دلار برآورد می‌شود. با توجه به اینکه چین بزرگترین خریدار فلزات صنعتی ایران است (6.1 میلیارد دلار صادرات فلزات ایران در سال 2023)، این روش برای تامین نیازهای ارزی چین بسیار جذاب است.

پرداخت مستقیم یوان برای واردات غیرنفتی

برای واردکنندگان بخش خصوصی که قصد واردات کالا از چین را دارند، روش‌های دیگری وجود دارد. حواله مستقیم یوان به حساب تامین‌کننده چینی (از طریق علی‌بابا، تائوبائو یا شرکت‌های شنزن) بدون تبدیل به دلار یا درهم، یکی از بهترین روش‌هاست. این روش هزینه و زمان را کاهش می‌دهد (حواله‌ها ممکن است هفتگی از شنزن انجام شوند) و امنیت بالایی دارد، به شرطی که از کانال‌های تخصصی و معتبر برای ارسال حواله یوان استفاده شود.

تحلیل وضعیت فعلی تجارت ایران و چین

برای درک ابعاد موضوع، بیایید نگاهی به آمارها بیندازیم. در سال 2024، صادرات غیررسمی نفتی ایران به چین بین 80 تا 90 درصد کل صادرات نفتی بوده است (حدود 1.5 تا 1.6 میلیون بشکه در روز با ارزش 30 تا 40 میلیارد دلار در سال). در مقابل، صادرات رسمی ثبت‌شده ایران به چین حدود 4.4 میلیارد دلار (عمدتاً پلیمرها و فلزات) و واردات ایران از چین حدود8.9 تا 10 میلیارد دلار (شامل ماشین‌آلات، قطعات خودرو، الکترونیک و خودروهای نیمه‌مونتاژ) بوده است. با این حال، در 11 ماهه سال 2025، تجارت رسمی دوجانبه 24 درصد افت کرده و به9.09 میلیارد دلار رسیده است. این افت به دلیل فشار تحریم‌های دولت ترامپ و جابجایی تامین‌کنندگان نفت چین بوده است. با این حال، تجارت انرژی همچنان قابل توجه باقی مانده است.

نقاط قوت وضعیت فعلی:

• تجارت علی‌رغم تحریم‌های جدید (شامل تحریم پالایشگاه‌های کوچک چینی و شبکه‌های LPG) ادامه دارد.
• یوان رشد 22.5 درصدی در تسویه حساب‌های فرامرزی دارد و ایران ذخایر ارزی خود را با یوان افزایش داده است.
• همکاری‌های سه‌جانبه چین-ایران-روسیه و اتحادیه بریکس (BRICS+)، سیستم پرداخت را مقاوم‌تر کرده است.

چالش‌ها و ریسک‌ها:

• شرکت‌های بزرگ چینی به دلیل ترس از تحریم ثانویه محتاط شده‌اند و سرمایه‌گذاری 25 ساله با کندی پیش می‌رود.
• یوان هنوز یک ارز کاملاً جهانی نیست و نقدینگی محدودی خارج از چین دارد؛ بنابراین ایران باید یوان دریافتی را سریع به کالا تبدیل کند.
• استفاده از واسطه‌های غیررسمی برای واردکنندگان ریسک‌های قانونی (FATF و قوانین ضدپولشویی) به همراه دارد.

تأثیرات بر واردکنندگان ایرانی و راهکار های چین

تغییر مبنای پرداخت معامله، تأثیرات مستقیمی بر زندگی کاری واردکنندگان ایرانی داشته است. برای صادرکنندگان نفت و فلزات، این وضعیت به معنای درآمد پایدار علی‌الرغم تحریم‌هاست. اما برای واردکنندگان کالا، وضعیت پیچیده‌تر است، با این حال دسترسی مستقیم به تامین‌کننده چینی بدون درگیری با سیستم بانکی دلاری، فرصتی طلایی است. خدماتی که برخی شرکت‌های بازرگانی معتبر ارائه می‌دهند، مانند استفاده از حواله یوان، دقیقاً همین خلأ را پر می‌کنند. در این روش پرداخت امن، ارزان و هفتگی از چین بدون چالش‌های بانکی سنتی امکان پذیر است. این روش می‌تواند هزینه‌ها را 10 تا 15 درصد نسبت به روش‌های قدیمی کاهش دهد. از سوی دیگر، واردکنندگان باید با هوشیاری عمل کنند. استفاده از واسطه‌های نامعتبر می‌تواند منجر به از دست رفتن سرمایه یا مشکلات قانونی شود. همچنین، نوسانات نرخ ارز و تغییرات ناگهانی قوانین صادرات یوان از چین، ریسک‌هایی هستند که باید مد نظر قرار گیرند.

فرصت‌ها برای تازه‌کاران و حرفه‌ای‌ها

برای کسانی که تازه وارد عرصه تجارت با چین شده‌اند، پیشنهاد می‌شود با خریدهای کوچک از پلتفرم‌هایی مثل علی‌بابا و تائوبائو با استفاده از حواله یوان شروع کنند. این روش ریسک پایینی دارد و از طریق خدمات Door-to-Door قابل انجام است. برای تاجران باتجربه، واردات خط تولید یا قطعات الکترونیک با پرداخت مستقیم یوان و استفاده از خدمات ترخیص گمرکی تخصصی، می‌تواند سودآوری را به حداکثر برساند. در هر دو حالت، کاهش هزینه‌ها و افزایش امنیت معامله، دستاورد اصلی تغییر مبنای پرداخت‌ معامله هاست.

نقش مشاوره تخصصی در این مسیر پر پیچ و خم

با توجه به پیچیدگی‌های موجود در سیستم بانکی و تحریم‌ها، تلاش برای انجام امور به صورت انفرادی می‌تواند پرهزینه و پرخطر باشد. بسیاری از واردکنندگان به دلیل عدم آگاهی از قوانین جدید بانکی چین یا روش‌های صحیح حواله پول، سرمایه خود را در مسیرهای غیرمستقیم از دست می‌دهند. در این شرایط، دریافت مشاوره واردات از تیم‌های متخصصی که با سیستم‌های مالی چین و قوانین تجارت بین‌الملل آشنایی کامل دارند، می‌تواند تفاوت بین شکست و موفقیت باشد. یک مشاور آگاه می‌تواند شما را از بهترین روش‌های انتقال پول، تامین‌کنندگان معتبر و راهکار های گمرکی مطلع سازد.

نتیجه‌گیری

به طور خلاصه، تجارت ایران و چین وارد فاز جدیدی شده است. دوران وابستگی مطلق به دلار و سیستم سوئیفت به پایان رسیده است و راهکار چین برای عبور از تحریم بر پایه یوان و سیستم‌های مستقل مالی بنا شده است. اگرچه فشارهایی مانند تعرفه 25 درصدی آمریکا بر کالاهای چینی وجود دارد و تحریم‌ها گاهی تجارت رسمی را محدود می‌کنند، اما تجارت دوجانبه به دلیل انعطاف‌پذیری بالا و استفاده از روش‌هایی مانند بارتر و پرداخت مستقیم از طریق یوان، همچنان پویا باقی مانده است. واردکنندگان ایرانی باید خود را با این واقعیت تطبیق دهند. تغییر مبنای پرداخت معامله یک تهدید نیست، بلکه فرصتی است برای کاهش وابستگی به سیستم‌های غربی و افزایش سودآوری از طریق حذف واسطه‌های گرانی. با شناخت درست ابزارهای مالی جدید و استفاده از مشاوره‌های تخصصی، می‌توان از طوفان تحریم‌ها عبور کرد و به ساحل امن تجارت پایدار رسید.

سؤالات متداول